بیانیه انجمن علمی اپیدمیولوژیست‌های ایران درباره ضرورت صیانت از تعاملات علمی بین المللی و پرهیز از امنیتی سازی ارتباطات علمی

انجمن علمی اپیدمیولوژیست‌های ایران طی بیانیه ای ضمن تأکید بر ضرورت صیانت از استقلال، امنیت ملی و تمامیت ارضی کشور، نسبت به پیامدهای محدودسازی گسترده تعاملات علمی و دانشگاهی با جهان ابراز نگرانی کرد.

در این بیانیه آمده است: برای حوزه‌های واقعاً محرمانه، امنیتی و دفاعی باید سازوکارهای روشن، شفاف و متناسب برای صیانت از پژوهشگران وجود داشته باشد؛ اما این ملاحظات نباید با تفسیرهای موسع به همه پژوهشگران و فعالیت‌های علمی تعمیم داده شود.

 این بیانیه تاکید کرده است: در شرایطی که جامعه علمی کشور هم‌زمان با تحریم‌های بین‌المللی، محدودیت‌های ارتباطی و مشکلات معیشتی مواجه است، افزایش موانع داخلی می‌تواند به تشدید انزوای علمی، مهاجرت نخبگان و تضعیف سرمایه علمی کشور منجر شود.

 در این بیانیه آمده است: مقابله با نفوذ، با قطع ارتباط علمی محقق نمی‌شود؛ بلکه با تقویت بنیه علمی، حفظ سرمایه انسانی، افزایش اعتماد و توسعه تعاملات سازنده بین‌المللی محقق خواهد شد.

متن کامل این بیانیه به شرح زیر است:
جامعه علمی ایران همواره به عنوان یکی از پیشران‌های اصلی توسعه کشور، نقش بی‌بدیلی در توسعه فناوری، تربیت نیروی انسانی متخصص و حل مسائل اساسی و زیر بنایی کشور ایفا کرده است. دستاوردهای چشمگیر سال‌های اخیر در حوزه‌های نانو، زیست‌فناوری، هوافضا، پزشکی و مهندسی، گواه روشنی بر توانمندی بالای پژوهشگران ایرانی و اهمیت تعاملات علمی بین‌المللی در ارتقای سطح دانش و فناوری کشور بوده است. بخش عمده ای از این موفقیت‌ها مرهون ارتباط سازنده جامعه علمی ایران (علیرغم اعمال تحریمهای فراوان از طرف کشورهای اروپایی و آمریکا) با مراکز علمی معتبر جهان، تبادل استاد و دانشجو، انتشار مقالات مشترک و مشارکت در پروژه‌های بین‌المللی بوده است؛ تعاملاتی که همواره در چارچوب موازین علمی و با رعایت کامل منافع ملی انجام شده است. به تعبیر سعدی: “سه چیز پایدار نماند: مال بی‌تجارت، علم بی‌بحث و مُلک بی‌سیاست” علم بدون گفت‌وگو، تبادل نظر و تعامل سازنده، پویایی و اثرگذاری خود را از دست می‌دهد؛ بنابراین، همکاری علمی بین‌المللی باید در چارچوب منافع ملی تسهیل و تقویت شود، نه آنکه با محدودیت‌های گسترده و رویکردهای صرفاً امنیتی مواجه گردد.
انجمن علمی‌ اپیدمیولوژیست‌های ایران، ضمن اعلام پایبندی کامل به حراست از استقلال، امنیت ملی و تمامیت ارضی کشور، مراتب نگرانی عمیق خود را نسبت به طرح «مقابله با نفوذ بیگانگان» که اخیراً در مجلس شورای اسلامی مورد بررسی قرار گرفته و مفادی از آن نیز به تایید رسیده است، اعلام می‌دارند. در قسمتی از این طرح، هرگونه همکاری علمی و دانشگاهی با کارگزاران خارجی از جمله «اخذ بورسیه یا کمک‌های تحصیلی و فرصت‌های مطالعاتی» و «هر گونه همکاری علمی و دانشگاهی دیگر» را مشمول ثبت در سامانه و اخذ مجوز کرده است. قسمتهای دیگر از این طرح عملا برگزاری دوره‌ها، کارگاه‌ها و همایش‌های آموزشی با همکاری موسسات خارجی را بدون اخذ مجوز، ممنوع اعلام و مجازات‌هایی برای برگزارکنندگان و شرکت‌کنندگان در نظر گرفته است. به نظر میرسد که تدوین کنندگان این طرح نگاه صرفاً امنیتی به علم و پژوهش داشته و عملاً این طرح هرگونه تعامل علمی از جمله پروژه‌های تحقیقاتی مشترک، تبادل استاد و دانشجو، شرکت در کنفرانس‌های بین‌المللی و چاپ مقاله در مجلات معتبر را در هاله‌ای از ابهام و نیاز به تأیید امنیتی قرار می‌دهد. چنین رویکردی، به جای جلوگیری از نفوذ، خود عامل اصلی «خودتحریمی علمی» خواهد بود؛ پدیده‌ای که در کشورهای تحت تحریم به انزوای علمی و عقب‌ماندگی فناورانه انجامیده است.
نکته حایز اهمیت این است که طرح چنین محدودیتهایی در زمانی عنوان میشود که کشور بیش از هر زمان دیگری به راهکارهای خلاقانه برای برون رفت از مشکلات ایجاد شده و باقی مانده از سالها قبل و مشکلات جدید حادث شده ناشی از تحریمهای ظالمانه نیاز دارد. چنین خود تحریمی میتواند اثری مکمل برای تحریمهای جدید علمی از سوی کشورهایی مانند آمریکا، اتحادیه اروپا و استرالیا بر علیه ایران داشته باشد. بر اساس گزارش‌های موجود، تعدادی از دانشگاههای استرالیا پذیرش دانشجویان ایرانی برای دوره‌های پژوهشی را به دلیل «رعایت تحریم‌ها و نگرانی‌های امنیت پژوهشی» متوقف کرده‌اند. بعضی از این کشورها از مدتی قبل همکاری پژوهشگران خود را با پژوهشگران ایرانی به حالت تعلیق درآورده اند و یا بشدت محدود کرده اند. از سوی دیگر مشکلات مالی شدید پژوهشگران ایرانی و محدودیت شدید صدور ویزا برای دارندگان پاسپورت ایرانی نیز باعث شده تعداد سفرهای علمی پژوهشگران و دانشمندان ایرانی بشدت محدود شود.همسویی این اقدامات با طرح اخیر مجلس ایران باعث خواهد شد تا جامعه علمی ایران در انزوایی بی‌سابقه قرار گیرد.
نباید فراموش کرد که جامعه علمی ایران همانند سایر گروههای جامعه، در سال‌های اخیر با مشکلات معیشتی جدی مواجه بوده است؛ قدرت خرید اعضای هیئت علمی در دو دهه گذشته به شدت کاهش یافته و حقوق استادیاران تازه‌استخدام به حدود ۳۲ تا ۳۳ میلیون تومان می‌رسد که زیر خط فقر است و برخی دانشگاه‌ها هنوز نتوانسته‌اند حقوق اعضای هیئت علمی خود را به موقع پرداخت کنند. در چنین شرایطی که جامعه علمی با تنگناهای معیشتی و محدودیت‌های بین‌المللی دست‌وپنجه نرم می‌کند، تصویب طرحی که هرگونه تعامل علمی با خارج را با مجازات‌های سنگین همراه می‌کند، نه تنها کمکی به حل مشکلات نمی‌کند، بلکه آخرین راه‌های ارتباط علمی کشور را نیز مسدود می‌سازد. شرکت در کنگره‌های علمی و چاپ مقالات در مجلات بین‌المللی، از مصادیق بارز همکاری علمی و گسترش مرزهای دانش است و محدود کردن آنها نه تنها با سیاست‌های کلی نظام در حوزه علم و فناوری که بر تعامل سازنده با جهان تأکید دارد، در تعارض است، بلکه به کاهش تولیدات علمی، خروج نخبگان و ناامیدی نسل جوان پژوهشگر منجر خواهد شد.
انجمن‌ علمی اپیدمیولوژیست‌های ایران اعتقاد دارد که همچنان دایره و حیطه علم در محدوده اختیارات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار گیرد و از امنیتی کردن ارتباطات علمی بشدت پرهیز گردد. در چنین شرایطی و با هدف رفع تحریم‌های غیرمنطقی و خلاف تمامی معاهدات بین المللی دانشگاه‌های ایران، دیپلماسی علمی در دو وزات و همچنین معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری بشدت تقویت تا ارتباطات علمی بین‌المللی را تسهیل کند و فرآیند اعزام استادان و دانشجویان به کنفرانس‌ها و دوره‌های خارجی را با کاهش موانع اداری و امنیتی همراه سازد. پیشنهاد میشود مجلس محترم معیشت جامعه و خصوصا جامعه علمی را از محورهای اساسی مورد بررسی خود قرار داده تا بتواند راه علم و علم ورزی را بیش از پیش در جامعه هموار کند.
در پایان انجمن علمی اپیدمیولوژیست‌های ایران، ضمن تأکید بر ضرورت پاسداری از امنیت ملی، بر این باور است که بهترین راهکار برای مقابله با نفوذ، نگه داشت نیروهای علمی کشور، تقویت بنیه علمی کشور و افزایش تعاملات سازنده با جامعه علمی بین‌المللی است و محدودسازی، نه تنها راهگشا نیست، بلکه به بحران‌های موجود دامن می‌زند.
در پایان ضمن تشکر از حسن توجه شما به موضوعات مطروحه در این متن، آمادگی این انجمن در مشارکت، طراحی و اجرای برنامه هایی در راستای تقویت بنیه علمی کشور اعلام میدارد.